لطفاً این مقاله را بخوانید

محلّ غایب شدن امام مهدی علیه‌السلام

برخی از جمله اهل سنت می‌گویند شیعیان معتقدند امام مهدی علیه‌السلام درسرداب خانه‌اش در حلّه داخل شد و از همان‌جا غایب گردید ... وی در چاه سرداب زندگی می‌کند. لذا سرداب برای شیعیان مقدس است.

 

o   سرداب ملک شخصی امام زمان علیه‌السلام

بیش‌تر خانه‌ها در مناطق گرمسیر عراق از دیرباز تا کنون به خاطر پرهیز از حرارت خورشید و گرمای سخت و طاقت‌فرسای تابستان، مجهز به سرداب یا زیرزمین بوده است. خانه‌ی حضرت امام حسن عسکری علیه‌السلام نیز در شهر تاریخی سامرا، دارای چنین زیرزمینی بوده است که در تاریخ به سرداب مشهور شد.1

باید دانست که این سرداب محل زندگی سه امام بوده است. یعنی حضرت امام هادی علیه‌السلام، و حضرت امام عسکری علیه‌السلام و خود امام زمان علیه‌السلام.

ضمناً این خانه، مِلکِ شخصی حضرت هم بوده است و در روی زمین جایی که ازنظر تاریخی صد در صد مسلّم باشد که محل زندگانی ائمه علیهم‌السلام بوده است به حتمیّتِ سرداب سامرا نداریم. حتّا خانه‌ی حضرت علی علیه‌السلام را در مدینه یا کوفه دقیقاً نمی‌دانیم کجاست. می‌گوییم در باب جبرییل علیه‌السلام است اما این یک موضوع کلی است.

ولی سرداب سامرا در طول هزار و صد سال معلوم بوده است که در همین خانه، حضرت عسکری علیه‌السلام زندگی می‌کرده است و به همین خاطر سرداب مذکور برای ما مکان مقدسی است.2

 

o   معنای غیبت

یکی از مسائلی که نوع مردم در آن اشتباه می‌کنند و یا به صورت عامیانه مورد اعتقاد قرار می‌دهنـد مسأله‌ی کیفیت غیبت و معنای غیبت است .

روایات ائمه معصومین علیهم‌السلام درباره‌ی غیبت حضرت مهدی علیه‌السلام، درمعنی غیبت دو مفهوم را می‌رساند:


1.   پنهان بودن محل اقامت

گاهی مردم پیشوا، امام و رهبر خود را دیده‌اند و چه بسا با وی حرف زده‌اند و او را می‌شناسند اما بنا به دلایلی از امت خود کناره گرفته و دور از انظار زندگی می‌کند و مردم نمی‌دانند که امام و پیشوایشان درکدام مکان به سر می‌بَرد و در کجا زندگی می‌کند.

 

2.   ناشناخته بودن با وجود حضور در میان مردم

گاهی منجی و مصلح امت، امام وپیشوای مردم درمیان آنان زندگی می‌کند، با آنان غذا می‌خورد، هم‌صحبت می‌شود، معاشرت می‌کند، اما مردم او را نمی‌شناسند و نمی‌دانند که او رهبرشان است.

 برخی ازپیامبران نیز این‌گونه غیبت داشته‌اند. در این‌جا به چند نمونه از آن اشاره می‌کنیم.

 

   غیبت حضرت ادریس  علیه‌السلام

پادشاه زمان حضرت ادریس علیه‌السلام ایشان رابه قتل تهدید نمود، حضرت ادریس علیه‌السلام به فرمان خداوند بیست سال از قوم خود در پنهانی به سر برد. قبل از پنهان شدن، شیعیان خود را که بیست نفر بودند جمع کرد و به ایشان دستور داد تا در جاهای مختلف پخش شوند. آن‌ها نیز چنین کردند و خود آن حضرت هم در غاری بر فراز کوه بلندی پناه گرفت. پس از گذشت این مدت مجبور شد بـرای کسب روزی از محلّ پنهانی‌اش خارج شود و به صورت ناشناس به قریه‌ای وارد گردد. تقدیر الاهی او را از ناشناخته بودن خارج کرد و با ظهور ایشان، نعمت بارش باران که در طول این مدت از قوم حضرت دریغ شده بود، دوباره به آن‌ها عطا شد.3

 

   غیبت خلیفه (یاخلفای) الاهی پس از حضرت نوح علیه‌السلام

امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند:

حضرت نوح علیه‌السلام هنگام وفات خود شیعیانش راجمع نمود و خطاب به آن‌ها فرمود:

بدانیدکه پس ازمن غیبتی خواهد بود که در آن طاغوت‌ها ظاهر خواهند شد و خدای عزّوجلّ به وجود قائم قیام‌کننده‌ای از فرزندان من به نام هود فرج شما را می‌رساند... او در شمایل و اخلاق شبیه من است... .

پس آن‌ها پیوسته چشم به راه هود و منتظر ظهورش بودند تا آن‌که مدت این (غیبت و انتظار) به درازا کشید و دل‌های بیش‌تر ایشان سخت (و سنگ) گردید، در این هنگام خدای متعال پیامبرش هود علیه‌السلام را ظاهر ساخت در حالی‌که آن‌ها از فرج ناامید و در نهایت گرفتاری بودند.4

می‌دانیم که طبق سنت الاهی همیشه بر پهنه‌ی زمین، خلیفه‌ای ازجانب خداوند وجود دارد، اما این خلیفه ممکن است آشکار و شناخته شده نباشد بلکه ناشناخته و پنهان باشد. به همین جهت، حضرت نوح علیه‌السلام به غیبت حجت‌های الاهی پس از خود اشاره فرمود، بدون آن‌که هیچ نام ونشانی از آن‌ها بیان فرماید.

 

   غیبت حضرت یوسف علیه‌السلام5

حضرت یوسف علیه‌السلام نیز دو گونه غیبت را داشته است:

  1. آن بزرگوار از قوم خود حتّا پدر و برادرانش غیبت داشت وی سه روز در چاه، چند سالی در زندان و سال‌هایی هم در کسوت پادشاهی بسر برد که مجموع این ایام بیست سال می‌شود. فاصله‌ی مکانی حضرت یوسف علیه‌السلام، در زمـان سلطنتش بر مصر، با پدرش حضرت یعقوب علیه‌السلام، مسیری بود که طی کردن آن در آن روزگار تنها هجده روز طول می‌کشید. با این حال پدر و برادران ایشان از حضور آن حضرت در نزدیکی خود بی‌خبر بودند. بنابراین، غیبت، به معنای پنهان بودن محل اقامت حضرت یوسف علیه‌السلام از خانواده‌اش بود.
  2. صورت دوم غیبت حضرت یوسف علیه‌السلام به این شکل بود که ایشان با مردم، از جمله با برادرانش، ملاقات داشت و با آن‌ها صحبت کرد، آن‌ها هم با او صحبت کردند، هم‌چنین با یکدیگر خرید و فروش داشتند. اما تا آن حضرت، خویش را به آن‌ها معرفی نکرد، هیچ‌کدام از برادران، ایشان را نشناختند.

پس معنای دیگر غیبت آن است که فرد غایب دیده می‌شود اما شناخته نمی‌شود.

 

   غیبت حضرت موسی علیه‌السلام

حضرت موسی علیه‌السلام از بدو تولد دو غیبت داشت، آن حضرت درکاخ فرعون بسر می‌برد، بنی‌اسراییل از چهارصد سال قبل انتظار ظهور قائم رامی‌کشیدند. از ولادت ایشان خبر داشتند، اما از دیدارش محروم بودند، تا آن‌که پس از بیست و هشت سال از تولد ایشان، به صورت ظاهراَ اتفاقی، موفق به زیارت آن حضرت شدند و در پیشگاه الاهی سجده‌ی شکر به جا آوردند. در این ملاقات زودگذر، حضرت موسی علیه‌السلام فقط به ایشان فرمود: أَرْجُو أَنْ یُعَجِّلَ اللَّهُ فَرَجَکُمْ امیدوارم خداوند فرج شما را جلو اندازد، و از دیدگانشان غایب شد و به شهر مدین رفت و مدت اقامتش را در آن‌جا ماند. غیبت دوم برای آن‌ها از اولی سخت‌تر بود و پنجاه و چند سال طـول کشید و (در این مدت) گـرفتاریِ آن‌ها شدت یافت.6

 


o   معنای غیبت امام عصر علیه‌السلام

مواردی که ازغیبت‌های انبیای گذشته بیان شد، در مورد غیبت امام عصر علیه‌السلام نیز موجود است:

   

   دوری و جدایی از مردم،

   ناشناخته بودن با وجود حضور در میان ایشان.

ممکن است هریک ازاین دوگونه براساس زمان‌ها یا افرادمختلف رخ دهد.


امام صادق ‌علیه‌السلام در بیان شباهت غیبت امام عصر علیه‌السلام با غیبت حضرت یوسف علیه‌السلام می‌فرمایند:

أَنْ یَمْشِیَ فِی أَسْوٰاقِهِمْ وَ یَطَاَ بُسُطَهُمْ وَ هُمْ لایَعْرِفونَهُ7

در بازارهای آن‌ها راه می‌رود و روی فرش‌هایشان پا می‌گذارد در حالی‌که او را نمی‌شناسند.

 

امام سجاد علیه‌السلام در بیان وجه شباهت آن حضرت به حضرت ابراهیم علیه‌السلام فرموده‌اند:

وَ أَمّٰا مِنْ إِبْرٰاهِیمَ فَخَفٰاءُ الْوِلٰادَةِ وَ اعْتِزٰالُ النّٰاسِ8

اما سنتی که از ابراهیم علیه‌السلام در امام عصر علیه‌السلام وجود دارد، پنهان بودن ولادت و کناره‌گیری از مردم است.


تعبیر عزلت به معنی کناره‌گیری ازمردم است و اصولاً یکی از معانی غربت آن امام عزیز در زمان غیبت، همین دور بودن ایشان از دوستان و شیعیان خود است.


امام صادق علیه‌السلام در تعبیر دیگری از غیبت امام عصر علیه‌السلام فرموده‌اند:

لِلْقٰائِمِ غَیْبَتٰانِ یَشْهَدُ فِی إِحْدٰاهُمَا الْمَوٰاسِمَ یَرَى النّٰاسَ وَ لٰایَرَوْنَهُ9

حضرت قائم علیه‌السلام دو غیبت دارند (صغری وکبری) که در یکی از آن دو، شاهد مواقف حج هستند، ایشان مردم را می‌بینند ولی مردم ایشان را نمی‌بینند.


در صورتی که امام علیه‌السلام در مراسم حج حضور داشته باشند، می‌توان گفت که ایشان مردم را با چشم می‌بینند، اما عموم مردم از دیدن آن حضرت محروم هستند. این ندیدن مردم می‌تواند به دو صورت باشد:

  1. به اعجاز الاهی و علی‌رغم حضور جسمانیِ آن حضرت، مردم ازدیدن شخص ایشان، ناتوان باشند.
  2. بدن شریف ایشان رابه چشم ببینند، اما هویتشان را تشخیص ندهند.

در این صورت می‌توان گفت که مردم ایشان را به عنوان امام زمان علیه‌السلام نمی‌بینند. بنابر این، معنای حدیث همان چیزی است‌که در احادیث دیگر تحت عنوان وَ هُمْ لٰایَعْرِفونَهُ (درحالی‌که او را نمی‌شناسند) مطرح شده است.

 

o   کیفیت غیبت

 قطعاً حضرت مهدی علیه‌السلام نه به دیوار سرداب فرو رفته و نه زمین او را بلعیده است و نه هم‌چون جنیان از انظار ناپدید گردیده است و نه درقالب فرشتگان به آسمان‌ها بال‌ گشوده است. همان‌طور که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم از خانه بیرون آمد و دشمنانش نمی‌دانستند که حضرت به کجا رفته است، امام زمان علیه‌السلام هم به همین‌گونه از منزل بیرون می‌آید و نوع مردم خبر ندارند که به کجا رفته است.

درحیاط منزل نیز چاهی بود که از آن چـاه آب می‌کشیدند. چـاهِ مزبور جـز آن‌که از آن آب برمی‌داشتند هیچ موقعیتی در اعتقادات ما ندارد. پس آنان‌ که از آن چاه خاک برمی‌دارند یا درآن نامه می‌اندازند و هم‌چنین عربی که سابقاً می‌گفتند بالای چاه می‌نشیند و شمشیرش را هم زیر عبایش آماده نگه می‌دارد تا هر وقت حضرت ازچاه بیرون آید به قتلش برساند، این‌ها اعمال و افکاری است احمقانه، ناشی از حماقت آن مرد سنی. و احمق‌تر از او آن ‌کسانی هستند که معتقدند مرد عرب آن‌جا نشسته تا حضرت را بکشد و نیز کسانی که معتقد باشند حضرت درون چاه زندگی می‌کند و یا در دیوار سرداب فرو رفته است.

ما به وجود امام زمانی‌که درسرداب یا داخل چاه زندگی ‌کند اعتقاد نداریم، اما سرداب ‌که مورد احترام ماست به خاطر آن است که یادبود خانه‌ای‌ست که مَسکن سه امام بوده است و در طول این هزار سال هزاران بار امام زمان علیه‌السلام به آن‌جا رفته ومدتی خانه شخصی حضرت بوده است . لذا حالا هم که انسان به آن‌جا می‌رود احساس می‌کند که میهمان امام زمان علیه‌السلام است. بنابراین اگر شیعه برای سرداب ارزشی قایل است به اعتبار صاحب‌ بیت (صاحبِ خانه) است، نه به عنوان چاه ومسائل مربوط به آن.10

 

پی نویس

  1. امام مهدی علیه‌السلام از ولادت تا ظهور، ص316.
  2. گفتارهایی پیرامون امام زمان علیه‌السلام، ص60.
  3. کمال الدین و تمام النعمة، ج‏1، باب1، ص127، ح1.
  4. همان، باب2، ص135، ح4.
  5. رازپنهانی و رمزپیدایی، ص23.
  6. کمال الدین و تمام النعمة، ج‏1، باب6، ص145، ح12.
  7. همان، باب5، ص144، ح4.
  8. بحارالأنوار، ج51، باب13، ص217، ح4 - إعلام‏ الورى، ص427 ـ کمال‏ الدین و تمام النعمة، ج1، باب31، ص321، ح3.
  9. غیبت نعمانی، ص175، ح16.
  10. گفتارهایی پیرامون امام زمان علیه‌السلام، ص60.